Duyu işleme ve duyu bütünleme güçlükleri

Çocuklar gün içerisinde çevrelerinden sürekli olarak farklı duyusal bilgiler alırlar. Görme, işitme, dokunma, koku ve tat duyularının yanı sıra denge ve hareket sistemi (vestibüler sistem) ile vücudun pozisyonunu ve hareketini algılamamızı sağlayan proprioseptif sistem de çocuğun çevresini anlamlandırmasında önemli rol oynar.

Duyu bütünleme, ergoterapinin içinde yer alan bir çalışma alanıdır; ayrı bir hizmet değil, ergoterapi değerlendirmesinin ve programının bir parçasıdır.

İşitsel hassasiyette; elektrik süpürgesi veya saç kurutma makinesi gibi yüksek seslerden rahatsız olma, kalabalık ortamlarda huzursuzluk, ani seslere aşırı tepki verme, kulakları kapatma ve dikkati toplamakta zorlanma görülebilir.

Dokunsal hassasiyette; kıyafet etiketlerinden veya belirli kumaşlardan rahatsız olma, saç tarama, tırnak kesme veya yüz yıkama sırasında yoğun tepki, kum, oyun hamuru veya boya gibi dokulara dokunmak istememe görülebilir.

Bazı çocuklarda ise bunun tam tersi olarak dokunma ve temas arayışı görülebilir. Çocuk sürekli eşyalara dokunabilir, nesneleri ağzına götürebilir veya yoğun fiziksel temas arayabilir.

Bazı çocuklar sallanma, dönme, zıplama, koşma ve tırmanma gibi hareketleri yoğun şekilde arayabilir ve sürekli hareket hâlinde olma ihtiyacı gösterebilir. Bazı çocuklar ise salıncak, kaydırak veya hareketli oyunlardan kaçınabilir, ayaklarının yerden kesilmesinden rahatsız olabilir.

Beden farkındalığında zorlanan çocuklarda; eşyaları gereğinden sert veya çok hafif tutma, sık sık bir yerlere çarpma, oyun sırasında fazla güç kullanma, ağır nesneleri taşıma isteği, sürekli zıplama ve hareketlerini planlamakta zorlanma görülebilir.

Çocuk belirli yiyeceklerin kıvamını veya kokusunu kabul etmeyebilir, yeni yiyecekleri denemekten kaçınabilir, çok sınırlı sayıda yiyecek tüketebilir, ağız içinde farklı dokulara karşı hassasiyet gösterebilir veya çiğneme becerilerinde zorlanabilir.

Bu durum yalnızca “yemek seçme” olarak değerlendirilmemeli; çocuğun duyusal özellikleri, oral-motor becerileri ve beslenme ortamı birlikte ele alınmalıdır.

Ergoterapide öncelikle çocuğun duyusal özellikleri, motor becerileri, günlük yaşam aktiviteleri, oyun becerileri ve çevresel ihtiyaçları değerlendirilir. Değerlendirme sonucunda bireyselleştirilmiş bir terapi programı oluşturulur.

Terapi sırasında salıncak ve hareket aktiviteleri, tırmanma ve denge çalışmaları, itme-çekme ve taşıma aktiviteleri, proprioseptif aktiviteler, dokunsal oyunlar, el-göz koordinasyonu, motor planlama ve dikkat-organizasyonu destekleyen etkinlikler kullanılabilir.

Buradaki amaç çocuğu belirli duyusal uyaranlara maruz bırakmak değil; duyusal bilgileri daha etkili işlemesine, uygun motor ve davranışsal yanıtlar oluşturmasına ve günlük yaşam aktivitelerine daha rahat katılmasına destek olmaktır.

Her çocuğun duyusal ihtiyaçları birbirinden farklıdır. Bir çocuk için rahatlatıcı olan bir aktivite, başka bir çocuk için fazla uyarıcı olabilir. Bu nedenle duyusal aktivitelerin çocuğun bireysel özellikleri ve ihtiyaçları doğrultusunda planlanması önemlidir.

Çocuğun davranışının altında hangi ihtiyacın olduğunu anlamak, ona uygun desteği sunmanın ilk adımıdır.